Microplastics in cosmetica: wat moet je weten?

Wat zijn microplastics en waarom zorgen ze voor problemen?

Alex van der Burgh, SkinConsult CEO, over waar microplastics vandaan komen

Microplastics zijn heel kleine plastic deeltjes die een heel groot probleem veroorzaken. Ze zijn zorgwekkend omdat ze een combinatie hebben van de volgende eigenschappen:

• Microplastics zijn kleiner dan 5 mm, waardoor ze opgegeten worden door dier en mens
• Ze zijn niet kapot te krijgen en blijven daardoor lang in het milieu
• Ze zijn moeilijk te verwijderen uit het milieu waardoor ze zelfs in ons drinkwater zitten.
• Microplastics worden alsmaar kleiner en kleiner, waardoor de andere 3 punten erger worden

Microplastics zijn dus vooral een probleem als ze in het milieu terechtkomen, omdat ze zich daar ophopen en uiteindelijk schade kunnen geven aan de natuur en aan mensen.

Waar komen microplastics eigenlijk vandaan?

Microplastics kunnen op twee manieren gemaakt worden:

1. Ze kunnen geproduceerd worden voor producten vanwege hun unieke eigenschappen, denk aan voor scrub en facial producten
2. Microplastics kunnen ontstaan door de afbraak of beschadiging van producten met plastic, zoals textiel of verpakkingsmateriaal.

Een heleboel verschillende industrieën gebruiken microplastics, denk aan de auto, de verpakkings- en de agrarische industrie. Voor de cosmetica industrie bestaat het probleem uit 3 onderdelen:

• Wat is het aandeel van cosmetica op microplastics in het milieu?
• Hoe weet je of er microplastics in een product zitten?
• Waarmee kunnen microplastics in cosmetica vervangen worden?

Wat is het aandeel van cosmetica op microplastics in het milieu?

Cosmetica is natuurlijk niet de enige bron van microplastics in het milieu, maar als we cosmetica vergelijken met de andere sectoren, staan ze in de top 3 voor zowel het gebruik van microplastics en de vervuiling via microplastics.

Cosmetica is zelfs de bron voor 10% (!) van de microplastics in het milieu. Een belangrijke sector dus, waarmee veel impact gewonnen kan worden.

Zie ook: Duizenden cosmeticaproducten bevatten microplastics (NOS)

Hoe komen microplastics vanuit cosmetica in het milieu?

Microplastics gemaakt in de cosmetica industrie kunnen op twee manieren in het milieu terecht komen, namelijk via afvalwater (ook wel down-the-drain genoemd) en via normaal ‘vast’ afval, ook wel solid waste.

Hier is uiteraard een groot verschil tussen het type cosmetica. Het zal je niet verbazen dat water afspoelbare cosmetica, ook well rinse-off cosmetica, zoals shampoo en scrubs, de grootste bron is voor microplastics in het afvalwater.

Maar ook ‘leave-on’ cosmetica zoals nagellakken en bodylotions zijn een grote bron voor microplastics in het milieu.

Deze kunnen zelfs op twee manier in het milieu terecht komen;

1. Via het afvalwater
2. Via het normale afval.

In het geval van leave-on cosmetica komt dit bijvoorbeeld doordat de consument gezicht crème gebruikt in de ochtend, maar later op de dag zijn of haar gezicht wast.

Of aan het eind van de dag make-up afhaalt met het gebruik van een afwasbare cleaner of een wattenschijfje met cleaner crème gebruikt. Of nagellak die na verloop van tijd afbladdert en zo in het milieu komt.

Microplastics uit waste filteren: hoe doe je dat?

Gelukkig komt het afvalwater en vaste afval waarin de microplastics zitten niet direct in het milieu terecht. In beide gevallen wordt er hard aan gewerkt om het afval te scheiden, te zuiveren en om de microplastics zelfs te recyclen.

Het zuiveren van het afvalwater is erg efficiënt en gebeurt op dit moment in drie stappen:

• In stap één wordt al ~80% microplastic uit het water gefilterd
• In de tweede stap 97.5%
• En met de derde stap 99.2%

De filters kunnen dus heel goed microplastics uit het water halen! Het probleem is alleen wat er vervolgens met het afval uit de filters gebeurt.

Het restant waar de microplastics in zitten wordt namelijk veel gebruikt wordt als compost voor de landbouw, waarbij microplastics via de grond direct in het milieu terecht komen (100% afgifte), of wordt begraven waarbij de microplastics als stof via de lucht in het milieu komen (10% afgifte).

Ondanks de bijna volledige zuivering uit het water, zorgen deze secundaire afval pathways dat microplastics via het afvalwater toch een gezamenlijke afgifte van 50% hebben in het milieu.

Meestal verbranden we vast afval om energie op te wekken. Bij dit proces komen weinig microplastics in het milieu terecht (nog geen 0.5%). Een groter, en best opmerkelijk aandeel van vast afval is via de recycling van cosmetica verpakkingen. Bij het recyclen ontstaan namelijk microplastics die via het afvalwater weer in het milieu terecht kunnen komen.

De totale afgifte van microplastics vanuit vast afval is hierdoor nog steeds 6%. In vergelijking met de 50% afgifte via het afvalwater van de rinse-off cosmetica heeft vast afval van ‘leave-on’ cosmetica dus een lage- re impact op microplastic afgifte aan het milieu.

Hoe weet je of er microplastics in een cosmetisch product zitten?

Alex van der Burgh, SkinConsult CEO, over microplastics in cosmetische producten

Tot nu toe hebben we het gehad over de grote impact van de cosmetica industrie op de afgifte van microplastics aan het milieu. Om deze microplastics te kunnen identificeren in cosmeticaproducten, duiken we verder in de definitie van de naam microplastic.

Want wat is eigenlijk de exacte definitie van een ‘microplastic’ en hoe weet je of ze in een product zitten?

Bij de definitie ‘microplastic’ begint al meteen een deel van de discussie; er zijn namelijk verschillende definities voor microplastics opgesteld door onder andere de European Chemicals Agency (ECHA) en Beat the Microbead.

Microplastic: de definitie van de ECHA

De definitie van cosmetica die de European Chemicals Agency ECHA hanteert, is als volgt:

‘microplastic’ means a material consisting of solid polymer-containing particles, to which additives or other substances may have been added, and where ≥ 1% w/w of particles have all particle di- mensions between 100 nm ≤ x ≤ 5mm for fibres, a length of 3nm ≤ x ≤ 15mm and length to diameter ratio of >3.

Ook zijn hier uitzonderingen op gemaakt; polymeren met de volgende criteria vallen niet onder de definitie van microplastic:

1. Polymers that are (bio)degradable as proposed by ECHA in Appendix X of their proposal
2. Polymers that occur in nature that have not been chemically modified (other than by hydrolysis)
3. Polymers with a solubility > 2 g/L, according to the criteria in Appendix Y of their proposal
4. Polymers without any carbon C in their chemical structure

Uitzonderingen 1 en 2 lijken logisch, omdat dit soort stoffen geen onderdeel van het probleem zijn. Ze zijn namelijk wél te verwijderen uit het milieu, of zijn überhaupt al onderdeel van het milieu en dus niet door de mens geïntroduceerd. Punt 3, water-oplosbare polymeren vallen volgens ECHA niet onder de definitie omdat ze geen ‘particles’ zijn.

Punt 4 is een opmerkelijk punt; deze is toegevoegd omdat ECHA op dit moment niet de juiste tools heeft om persistentie te bepalen van dit soort polymeren. Het niet kunnen bepalen van persistentie is volgens ECHA een voldoende goed argument om deze stoffen niet als microplastic te beschouwen.

Dit is opmerkelijk, omdat de Cosmeticaverordening zelf juist als standpunt heeft dat alleen de stoffen waarvan aangetoond kan worden met informatie dat ze veilig zijn, en dus niet dat stoffen goedgekeurd mogen worden ‘omdat er geen informatie over is dat ze gevaarlijk zijn’.

Microplastic: de definitie van Beat the Microbead

De organisatie Beat the Microbead (BtM) hanteert andere criteria voor de definitie van microplastics. We vatten de definitie hieronder kort samen, maar de uitgebreide criteria zijn te vinden in het microplastic report.

• All particle dimensions ≤ 5mm
• All fibres ≤ 15mm
• Geen uitzonderingen

Hieruit is meteen duidelijk dat de criteria van Beat the Microbead strenger zijn, aangezien ze geen lower size threshold hanteren; ook nanoplastics (nog kleiner dan microplastics) worden dus meegenomen in deze definitie.

Daarnaast is er geen uitzondering voor wateroplosbare polymeren, aangezien deze polymeren op het moment van gebruik wél vast zijn.

Wateroplosbare polymeren kunnen ook biopersistent en toxisch zijn, dus ‘wateroplosbaarheid’ wordt door BtM niet als een adequaat criterium gezien. Ook vinden we in deze definitie geen uitzondering voor polymeren zonder koolstof C in hun structuur.

Het testen van biodegradability

BtM geeft aan dat het gebrek aan tools geen excuus mag zijn om een uitzondering te maken. Naast de strengere definitie van een microplastic pleit BtM ervoor om ook meer te doen op het vlak van biodegradability, zowel in de definitie als ook de testmethode:

Voor het testen van biodegradability stelt BtM dat er een betere reeks aan testen en aan criteria nodig is om een stof wel of niet biodegradable te mogen noemen.

Dit met name omdat de afbraaksnelheid (half life) niet wordt getest, oftewel: ‘wordt de stof wel snel genoeg afgebroken om geen probleem te zijn voor het milieu?’.

Dit is een scherpe vraagstelling. Als een plastic namelijk maar heel langzaam wordt afgebroken, blijven ook de stukken microplastics hieruit nog lang intact en zorgen zo voor problemen.

Ook stelt BtM dat de definitie van biodegradability bij mengsels strenger moet. Op dit moment mag volgens de ECHA een mengsel van biodegradable en niet-biodegradable plastic als ‘biodegradable’ bestempeld worden.

BtM pleit ervoor dat dit niet mag, en dat de stoffen echt specifiek en apart getest moeten worden. Een mix van biodegradable en niet-biodegradable stoffen mag volgens BtM daarom geen biodegradable product genoemd worden.

Zo check je of een product microplastics bevat in 3 stappen

Vanwege de verschillende definities zijn er ook meerdere manieren om te checken of cosmetica microplastics bevatten.

ECHA heeft een lijst van meer dan 500 ingrediënt namen opgesteld. Op basis hiervan kan het volgende stappenplan doorlopen worden:

Stap 1: Vergelijk alle ingrediënten in het product met de lijst van ECHA. Dit zijn actieve ingrediënten, maar ook additieven en andere stoffen die aan het product zijn toegevoegd

Stap 2: Als een van de productingrediënten op de lijst staat, check dan of het productingrediënt aan de microplastic definitie van ECHA voldoet:

• Physical state
• Particle size
• Molecular structure
• Uitzonderingen en afwijkingen van de definitie zoals water-oplosbaarheid en biodegradability

Stap 3: Voldoet het productingrediënt aan alle criteria, dan is het een microplastic. Voldoet het niet aan álle criteria? Dan is het volgens ECHA geen microplastic.

Beat the Microbead hanteert dezelfde lijst als ECHA maar dan zonder uitzonderingen. Op basis hiervan hebben zij een viertal groepen gemaakt om producten te classificeren:

• Rood: dit zijn producten met microplastics
• Oranje: dit zijn producten met potentiële microplastics, waarvan nog niet genoeg informatie bekend is
• Groen: dit zijn producten zonder microplastics of potentiële microplastics
• Zero: dit betekent dat alle producten van een merk plastic vrij zijn

Waarmee kunnen microplastics in cosmetica vervangen worden?

Nu we weten wat een microplastic is en hoe ze te identificeren zijn, kunnen we werken aan het vervangen van microplastics in cosmetica.

Een voorbeeld van het succesvol vervangen van microplastics is het uitfaseren van zogeheten microbeads. Dit zijn plastic korreltjes die worden gebruikt in rinse-off exfoliating huidproducten, oftewel scrubs.

Deze microbeads werden vroeger veel gebruikt omdat ze goed werken en goedkoop zijn. Alleen omdat dit typisch in rinse-off producten werd gebruikt, en daardoor dus vrijwel direct in het afvalwater wordt weggespoeld, werden hierdoor ineens veel extra microplastics gemeten in het afvalwater.

De afgelopen jaren (voornamelijk tussen 2017- 2020) is daarom besloten om microbeads uit te faseren en te vervangen door bijvoorbeeld scrubkorrels op basis van suikers.

Hierdoor is de impact van cosmetica op de totale microplastic release in het milieu in korte tijd gedaald van 11% naar 10%. Dit is een mooie significante stap vooruit, die voor ~400 ton minder microbeads per jaar in het milieu heeft gezorgd.

Het uitfaseren van microplastics in de cosmetica-industrie

Het uitfaseren van álle microplastics gaat een van de grootste uitdagingen worden voor de cosmetica-industrie dit decennium. Dat het nodig is, daar zijn we het allemaal wel over eens.

Hoe te beginnen, dat is nu de vraag. Het initiatief ligt niet bij de wetgevers, maar start uiteindelijk bij de consument. Zij willen veilige producten gebruiken, die veilig zijn voor henzelf, maar ook voor de natuur.

Voor ons als industrie een duidelijke trend, waarin wij zelf ook kunnen helpen om de wereld weer een stukje mooier te maken.